Για όσους γνωρίσαμε το μαρξισμό από μικρή σχετικά ηλικία μέσα από τα έργα του Friedrich Engels (1820-1895), η επέτειος των 130 χρόνων από το θάνατο του Γερμανού σοφού έχει ξεχωριστή σημασία· αρκεί μόνο να θυμηθούμε τους τίτλους των έργων του που καλύπτουν άλλωστε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων πολιτικής, οικονομίας, ιστορίας, ανθρωπολογίας, φιλοσοφίας, φυσικών επιστημών κ. ά. Μάθαμε κυριολεκτικά μαρξισμό διαβάζοντας το Anti-Dühring, θαυμάσαμε τις εξαιρετικές γνώσεις του Ένγκελς στις φυσικές επιστήμες μέσα από τη Διαλεκτική της φύσης (στην αξεπέραστη μετάφραση του Ευτύχη Μπιτσάκη), στην ανθρωπολογία μέσα από την Καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους, στη φιλοσοφία μέσα από τον Λουδοβίκο Φόυερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας. Παράλληλα δεν ξεχνάμε ότι ο Ένγκελς μετά το θάνατο του Μαρξ (1883) καταπιάστηκε συστηματικά με την επεξεργασία και την έκδοση του δεύτερου (1885) και τρίτου (1894) τόμου του Κεφαλαίου, παραδίδοντας στην εργαζόμενη ανθρωπότητα πλήρες όσο γινόταν το opus magnum του σπουδαίου φίλου του.
Για αρκετά χρόνια όσο ζούσε ο Ένγκελς ήταν γνωστός για το έργο του Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία που εξέδωσε το 1845 σε ηλικία 25 χρόνων. Το βιβλίο αυτό που επαινέθηκε από τον Μαρξ μεταφράστηκε στα αγγλικά το 1885 και παραμένει ως σήμερα κλασικό στο είδος του (ας μας επιτραπεί η εκτίμηση ότι Οι άνθρωποι της αβύσσου του Τζακ Λόντον, μισό και πλέον αιώνα αργότερα, θα μπορούσαν να παραβληθούν μαζί του). Το 1845 είναι επίσης το έτος που οι Μαρξ και Ένγκελς έγραψαν από κοινού την Αγία Οικογένεια, όπου και ασκούν κριτική στις διάφορες εκδοχές και τους εκπροσώπους του νεο-χεγκελιανισμού.
Ως συγγραφέας ο Ένγκελς ήταν ιδιαίτερα ταλαντούχος, η γραφή του ήταν ελκυστική, οι γνώσεις του ατελείωτες και το στυλ του σχεδόν μοναδικό. Έχει λεχθεί ότι ο Καρλ Κάουτσκι (1854-1938) έγραφε «με τον τρόπο» του Ένγκελς· ακόμα κι αν έχει βάση κάτι τέτοιο, σημαίνει μάλλον ότι ο μαθητής ένιωθε την ανάγκη να ακολουθήσει το παράδειγμα του δασκάλου για να είναι πιο οικείος στους εργάτες αναγνώστες του. Διαβάζοντας τον Δρόμο προς την εξουσία (1909) του Κάουτσκι διακρίνει κανείς την ανάγκη και αγωνία ταυτόχρονα του συγγραφέα να μην παρεκκλίνει από τη γραμμή του γηραιού Ένγκελς, κάτι άλλωστε για το οποίο έχει επικριθεί (στην καλύτερη περίπτωση, διότι υπάρχει και η κατηγορία της διαστρέβλωσης των τελευταίων κειμένων του Ένγκελς). Εδώ ας μας επιτραπεί να σημειώσουμε απλώς ότι η εξουθενωτική (ωστόσο εύλογη) κριτική του Λένιν στον ύστερο τουλάχιστον Κάουτσκι δεν μας απαλλάσσει από το καθήκον της κριτικής εξέτασης και του έργου του Λένιν.
Από τον φιλόσοφο Ένγκελς θεωρείται ότι προέρχεται ο «διαλεκτικός υλισμός» που αποτέλεσε άλλωστε την επίσημη φιλοσοφία της ΕΣΣΔ και μετέπειτα των Λαϊκών Δημοκρατιών. Το πόση σχέση είχε πραγματικά ο Ένγκελς με αυτή τη μορφή θεωρίας είναι υπό συζήτηση· πιο σωστό θα ήταν να λέγαμε ότι η αγάπη του Ένγκελς για τη φιλοσοφία ήταν πηγαία και δεν είχε να κάνει με δόγματα και απολυτότητες. Άλλωστε ακριβώς επειδή ο σύγχρονος υλισμός είναι ως προς την ουσία του διαλεκτικός, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, δεν χρειάζεται πλέον τη βοήθεια εκείνου του είδους της φιλοσοφίας που, σαν να ήταν η βασίλισσα, ισχυριζόταν ότι κυβερνούσε τις άλλες επιστήμες1. Επιπλέον ο μαρξισμός είναι και «φιλοσοφία της πράξης», για αυτό άλλωστε «θεμελιώδες χαρακτηριστικό της μαρξιστικής προσέγγισης της ανάλυσης της γνώσης είναι η αναγνώριση της ανάγκης να θεωρήσουμε όλες τις μορφές της γνωστικής δραστηριότητας σε συνάφεια με την πραγματική δραστηριότητα του κοινωνικού ανθρώπου, σε συνάφεια με τον πρακτικό μετασχηματισμό της φυσικής και κοινωνικής πραγματικότητας2».
Ο ιστορικός μαρξισμός είναι σε μεγάλο βαθμό δημιούργημα του Ένγκελς. Ο Κάουτσκι και αργότερα ο Λένιν διεκδίκησαν να είναι οι συνεχιστές του και για αυτό τον επικαλούνται περισσότερο ίσως από τον Μαρξ. Ο ίδιος ο Ένγκελς έλεγε ότι ο Μαρξ ήταν «το πρώτο βιολί», και ότι ο ίδιος στον καταμερισμό της εργασίας ανάμεσά τους είχε αναλάβει την πολεμική εναντίον των άλλων σοσιαλιστικών θεωριών και την προβολή όσο πιο εύπεπτα γινόταν της δικής τους αντίληψης. Όσο κι αν μια τέτοια παραδοχή ακούγεται περισσότερο σαν «παραχώρηση», ωστόσο ο Ένγκελς ήταν τόσο προσηλωμένος στην υπόθεση του εργατικού κινήματος που γι’ αυτόν ήταν αυτονόητο ότι ο Μαρξ θα είχε τον πρώτο λόγο. Τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι στερούνταν εγωισμού, το αντίθετο μάλιστα: όταν συνειδητοποίησε προς το τέλος της ζωής του ότι ένα κείμενό του που προοριζόταν ως εισαγωγή σε μια νεότερη έκδοση έργου του Μαρξ παρουσιάστηκε περικομμένο σε βαθμό που ο συγγραφέας σχεδόν να απαρνείται την επανάσταση και να εμφανίζεται ως οπαδός της ειρηνικής πάλης «με κάθε τίμημα», εξεγέρθηκε και απαίτησε την αποκατάσταση του αυθεντικού κειμένου. Έτσι ήταν ο Ένγκελς: ασυμβίβαστος, συνεπής, δίκαιος και μέχρι τέλους αγωνιστής· είχε αφιερώσει όλες του τις δυνάμεις στην υπόθεση του σοσιαλισμού και την ευσυνείδητη επεξεργασία του ημιτελούς έργου του Μαρξ. Η πρόβλεψή του άλλωστε πάνω από το μνήμα του μεγάλου φίλου του («το όνομά του και το έργο του θα ζήσουν αιώνια3») ισχύει και για τον ίδιο.
- Frederick Engels, Socialism: Utopian and Scientific, στο: Karl Marx – Frederick Engels, Collected Works, Vol. 24, Progress Publishers, Moscow 1989, σελ. 303
↩︎ - V. A. Lektorsky, The Dialectic of Subject and Object and some problems of the methodology of science, στο: Philosophy in the USSR; Problems of Dialectical Materialism, Progress Publishers, Moscow 1977, σελ. 100
↩︎ - Karl Marx – Frederick Engels, Collected Works, Vol. 24, Progress Publishers, Moscow 1989, σελ. 464 και 469 ↩︎
Αφήστε μια απάντηση