Η διαλεκτική του συγκεκριμένου και του αφηρημένου στο Κεφάλαιο του Μαρξ – Έβαλντ Ιλιένκοφ

Το βιβλίο αυτό εκδόθηκε το 1960 στην ΕΣΣΔ και ήταν μια συντετμημένη μορφή ενός ευρύτερου έργου (ο συγγραφέας υποχρεώθηκε σε περικοπές κατά τη συνήθη πρακτική της εποχής..). Την επόμενη χρονιά εμφανίσθηκε μια ιταλική του μετάφραση, γεγονός που συνέβαλε στο να έρθουν σε επαφή με τη σκέψη του Ιλιένκοφ  δυτικοευρωπαίοι μελετητές. Γενικότερα, το βιβλίο εντάσσεται σε μια κατηγορία έργων που αφορούν τη μελέτη της μεθόδου του Κ. Μαρξ στο Κεφάλαιο, καθώς και αυτό που ονομάζουμε διαλεκτική λογική (λίγο πριν, σχεδόν ταυτόχρονα ή λίγα χρόνια μετά βλέπουν το φως τα βιβλία των Μ. Μ. Ρόζενταλ, Ζ. Μ. Ορουντζιόφ, Β. Α. Βαζιούλιν και άλλων πάνω σε αυτά ή παρεμφερή ζητήματα). Ειδικότερα, ο συγγραφέας καταπιάνεται με αυτό που στη μέθοδο του Κ. Μαρξ ονομάζεται άνοδος από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο: «ολόκληρη η κίνηση της σκέψης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο είναι την ίδια στιγμή απολύτως αυστηρή κίνηση της σκέψης από γεγονός σε γεγονός, μετάβαση από την εξέταση ενός γεγονότος στην εξέταση ενός άλλου, και όχι κίνηση ‘’από έννοια σε έννοια’’» (σσ. 84-5). Με εμβρίθεια ο Ιλιένκοφ παρακολουθεί τη γένεση και εξέλιξη της σκέψης του Μαρξ, παρατηρεί π.χ. ότι ¨στην Αθλιότητα της φιλοσοφίας [ο Μαρξ] εξακολουθεί να μοιράζεται τις ίδιες αυταπάτες με τη ρικαρντιανή θεωρία του χρήματος και της προσόδου. Μόνο μια σαφής αντίληψη της φύσης της αξίας, η οποία πραγματοποιήθηκε στη δεκαετία του 1850, αποκαλύπτει τόσο το χρήμα όσο και την πρόσοδο στην αληθινή τους διάσταση» (σσ. 201-202). Ταυτόχρονα, δεν παύει να αναμετριέται με τον κατ’ εξοχήν διαλεκτικό φιλόσοφο, επισημαίνοντας ότι το «ιδιαίτερο γνώρισμα της εγελιανής φιλοσοφίας είναι το γεγονός ότι η ιδέα της ανάπτυξης εφαρμόζεται πλήρως μόνο στα φαινόμενα της συνείδησης» (σ. 208), καθώς και ότι η Φαινομενολογία του Πνεύματος «περιέχει όλο το μυστικό της φιλοσοφίας του Χέγκελ» (σ. 381).

Ιδιαίτερη σημασία έχει η δουλειά που έκανε ο Ιλιένκοφ πάνω στην ανάπτυξη της διαλεκτικής λογικής. Αφού ορίζει την διαλεκτική αντίφαση ως την «ύπαρξη αμοιβαία αποκλειόμενων ορισμών στη θεωρητική έκφραση ενός πράγματος», αναγνωρίζει ότι «εμφανίζεται στη συλλογιστική πορεία πάντα ως ένα αληθινό πρόβλημα» (σ. 347), του οποίου η λύση επιτυγχάνεται μονάχα συγκεκριμένα (μέσω της «περαιτέρω συγκεκριμένης ανάλυσης των συγκεκριμένων γεγονότων»). Τελικά, η αντίφαση επιλύεται στην πραγματικότητα «μέσω της εύρεσης των αληθινών ενδιάμεσων κρίκων» (ένας τέτοιος «ενδιάμεσος κρίκος» είναι η πράξη, γι’ αυτό δεν είναι άτοπη η κατανόηση του μαρξισμού και ως πραξιολογίας).

Στα επόμενα χρόνια ο Ιλιένκοφ έγραψε μερικά σπουδαία βιβλία που σήμερα εκπλήσσουν με τη διαύγεια, τη σαφήνεια και την ευθυκρισία τους. Ποιος μπορεί να μην αναγνωρίσει την κριτική στον γραφειοκρατικό εκφυλισμό μέσα στις σελίδες του Για τα είδωλα και τα ιδεώδη¹(1968) ή να μην θαυμάσει τον τρόπο πραγμάτευσης της διαλεκτικής λογικής στο ομώνυμο (1974) βιβλίο του μέσα από τα αριστουργηματικά του δοκίμια για τον Spinoza, τους φιλοσόφους του γερμανικού ιδεαλισμού και τον L. Feuerbach; Δικαιολογημένα στο πρόλογο της ελληνικής έκδοσης της Διαλεκτικής λογικής, ο Ευτύχης Μπιτσάκης χαρακτηρίζει το έργο ένα «διαλεκτικό βιβλίο για την διαλεκτική λογική» και επισημαίνει τα προτερήματα της προσέγγισης του Ιλιένκοφ σε σχέση με τις απόπειρες άλλων συγγραφέων². Σήμερα είναι διαθέσιμο στους μελετητές το σύνολο του έργου του Ιλιένκοφ με αρκετό αδημοσίευτο υλικό, που δεν ήταν προσβάσιμο τα προηγούμενα χρόνια. Αντιστοίχως στη γλώσσα μας υπάρχουν αρκετά βιβλία του καθώς και άρθρα του σε περιοδικά. Αναμφίβολα ο Ιλιένκοφ ήταν ένας ξεχωριστός φιλόσοφος που και σήμερα διεγείρει το ενδιαφέρον· θα ήταν ωστόσο ανακριβές κατά τη γνώμη μας να αντιμετωπίζεται μονάχα ως ε ξ α ί ρ ε σ η, καθώς όπως αναφέραμε στην αρχή το έργο του δεν ήταν αποκομμένο από την σύγχρονή του θεωρητική προβληματική ενώ και τα αποτελέσματα που πέτυχε, οπωσδήποτε εντυπωσιακά, δεν αναιρούν τη συμβολή αρκετών συναδέλφων του στα αντίστοιχα πεδία της έρευνάς του. Το έργο του Ιλιένκοφ είναι απόδειξη της ικανότητας της μαρξιστικής σκέψης να καταπιάνεται δημιουργικά με τα κορυφαία κοσμοθεωρητικά-επιστημονικά προβλήματα και να προτείνει θεωρητικές λύσεις που μπορούν να αξιοποιηθούν από την κοινωνική πρακτική. Πρωτίστως επειδή οι λύσεις προκύπτουν από την εκπλήρωση ενός από τα «πιο σημαντικά καθήκοντα της διαλεκτικής-υλιστικής λογικής», που είναι η «ικανότητα να θέτει κανείς τη σωστή ερώτηση και να διατυπώνει το πρόβλημα ορθά» (σ. 376) ή – το ίδιο εκφρασμένο με άλλους όρους – η ιστορική προσέγγιση του προβλήματος ως ο πιο υποσχόμενος τρόπος επίλυσής του³.

Μιλώντας για τον Ιλιένκοφ πολλοί μελετητές ανακαλούν την περίφημη διαμάχη με τον Ντ. Ι. Ντουμπρόφσκι σχετικά με το «πρόβλημα του ιδεατού». Απέναντι στην «αντικειμενικότητα» των ιδεατών παραστάσεων (που ανιχνεύεται στην κοινωνική πρακτική, την κουλτούρα κ.λπ.), ο Ντουμπρόφσκι εισήγαγε την έννοια της «υποκειμενικής πραγματικότητας», με τη συζήτηση αυτή να έρχεται συχνά στην επιφάνεια παρά τις δεκαετίες που έχουν περάσει από τότε. Τέλος, αναφέρεται συχνά η συνεισφορά του Ιλιένκοφ στην παιδαγωγική ψυχολογία με πλήθος μελετών για τη συμβολή του στην γεραρή -αν και ξεχασμένη σήμερα-σοβιετική ψυχολογία (των Βιγκότσκι, Ρουμπινστάιν και Λεόντιεφ). Τα αναφέραμε όλα τα παραπάνω μόνο και μόνο για να καταδειχτεί το εύρος της θεματολογίας του Ιλιένκοφ, που εδώ και χρόνια αποτελεί αντικείμενο μελετών, συμποσίων κ.λπ. Όμως αυτό που κυρίως χαρακτηρίζει τον Ιλιένκοφ ως φιλόσοφο ήταν η στράτευσή σου στο ιδανικό της προόδου και τελειοποίησης της ανθρωπότητας. Και το όπλο του σε αυτή τη μάχη ήταν χωρίς αμφιβολία η υλιστική διαλεκτική την οποία κατείχε άριστα και ανέπτυξε δημιουργικά στα έργα του.

Πληροφορίες: Έβαλντ Ιλιένκοφ, Η διαλεκτική του συγκεκριμένου και του αφηρημένου στο Κεφάλαιο του Μαρξ, μετάφραση: Ηρακλής Χριστοφορίδης, επιστημονική επιμέλεια: Γιώργος Στεφανίδης, εκδόσεις ΕΝΕΚΕΝ, Θεσσαλονίκη 2017, 399σελ

1. Στα ελληνικά: Τεχνοκρατία και ανθρώπινα ιδεώδη στο σοσιαλισμό, εκδ. Οδυσσέας (1976)
   ↩︎
2. Διαλεκτική λογική. Δοκίμια ιστορίας και θεωρίας, εκδ. Gutenberg (1983), σσ. 13-14 ↩︎
3. E. V. Ilyenkov, Dialectical Logic. Essays on its History and Theory, Progress Publishers, Moscow 1977, p. 11 ↩︎