Το Μαύρο κουτί της νοημοσύνης είναι ένα βιβλίο με κείμενα του Έβαλντ Ιλιένκοφ (1924-1979) που εκδόθηκε το 2025. Ο κύριος κορμός του είναι όσα έγραψε ο Ιλιένκοφ με έμπνευση το περίφημο «πείραμα του Ζαγκόρσκ», που αποτέλεσε για τον ίδιο την «επιβεβαίωση» της αντίληψής του για τον άνθρωπο, και που ταυτόχρονα υπήρξε η αφορμή να δεχτεί οξύτατες επιθέσεις που τελικά μάλλον τον λύγισαν και τον οδήγησαν στο χαμό..
Είναι γνωστό γενικά πως ο Ιλιένκοφ ορμώμενος από την αντίληψη του Κ. Μαρξ ότι η ανθρώπινη ουσία είναι το «σύνολο των κοινωνικών σχέσεων», όπως αυτή διατυπώθηκε περιληπτικά (και αφοριστικά;) στις Θέσεις για τον Φόυερμπαχ, υποστήριξε με πάθος σχεδόν ότι η ανθρώπινη ανάπτυξη δεν οφείλεται στη δομή του εγκεφάλου, αλλά στο κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο θα βρεθεί το άτομο από τη γέννησή του και επομένως το «μυστικό» του ανθρώπου δεν πρέπει να αναζητείται στη νευροφυσιολογία αλλά στην κοινωνία. Και είναι αυτή η αντίληψη που κατέστησε τον Ιλιένκοφ πρόμαχο την ουμανιστικότερης εκδοχής του μαρξισμού, αλλά και που δέχτηκε τη σφοδρότατη κριτική των πολεμίων του, και ιδιαίτερα του ψυχολόγου και φιλοσόφου Ντέιβιντ Ι. Ντουμπρόβσκι (γεν. 1929).
Δεν θα εξετάσουμε εδώ αν στο Ζαγκόρσκ διαπράχθηκε λαθροχειρία επειδή κάποια από τα παιδιά δεν γεννήθηκαν τυφλοκωφά, αλλά έχασαν τις αισθήσεις αυτές σε μικρή έστω ηλικία συνεπεία ασθενειών, οπότε και είχαν προλάβει ασφαλώς να αναπτύξουν κάποιες ικανότητες. Ίσως μάλιστα κι ο απόλυτος τρόπος με τον οποίο ο Ιλιένκοφ υποστήριξε τη θέση του να τον αδίκησε, καθιστώντας την «συνδυαστική» θέση του Ντουμπρόβσκι και άλλων περισσότερο «ρεαλιστική», δηλ. επιστημονικοφανή. Αυτό που έχει περισσότερη αξία στη θέση του Ιλιένκοφ είναι, κατά την άποψή μας, όχι η «αποθέωση» του ανθρώπου, αλλά η παραδοχή ότι οι κοινωνικές σχέσεις είναι ο καθοριστικός παράγοντας της διαμόρφωσης του ανθρώπου και συνεπώς η εκπαίδευση μπορεί να παίξει καταλυτικό ρόλο στην ανάπτυξη του ατόμου. Και αυτό συμβαίνει γιατί – για να θυμηθούμε τον μεγάλο Ευτύχη Μπιτσάκη (1927-2025) – ο άνθρωπος είναι ένα «πεδίο δυνατοτήτων», που πραγματώνονται μέσα στην κοινωνία και την ιστορία. Όμως η κοινωνία δεν είναι κι αυτή με τη σειρά της κάτι σταθερό και αμετάβλητο, αλλά είναι πεδίο συγκρούσεων, εντάσεων, αντιθέσεων και ακόμα και πολεμικών αναμετρήσεων. Κατά συνέπεια κάθε «κοινωνικός καθορισμός» αποτυπώνει στο αντικείμενο που «καθορίζεται» όλα τα στοιχεία των συγκρούσεων εντός της κοινωνίας (Tempora mutantur et nos mutamur in illis – οι καιροί αλλάζουν και μαζί τους αλλάζουμε κι εμείς).

Και η τεχνητή νοημοσύνη; Όσο κι αν φαίνεται εκπληκτικό ο Ιλιένκοφ ασχολήθηκε τη δεκαετία του 1960 με το ζήτημα της τεχνητής νοημοσύνης και μάλιστα με τρόπο που θα μπορούσε (το παραδέχεται ο ίδιος) να χαρακτηριστεί ως νεο-λουδίτης. Ο Ιλιένκοφ αναδεικνύεται πρώιμα σε κριτικό της τεχνοκρατικής ιδεολογίας ή/και του τεχνολογικού πεσιμισμού, που είναι ο δίδυμος αδελφός της. Και μέσα από την «παραβολή» του ασκεί χειρουργική κριτική στον οικονομισμό και την γραφειοκρατική αντιμετώπιση των προβλημάτων, που ήταν η κυρίαρχη πολιτική τάση στην εποχή του. Εδώ δεν πρόκειται απλά για μια πολιτική κριτική, όσο πρωτίστως για μια αγωνιώδη προειδοποίηση ενός γνήσιου μαρξιστή φιλοσόφου για τις παθογένειες του σοσιαλιστικού συστήματος στην πατρίδα του. Ήταν ο Ιλιένκοφ πολέμιος της τεχνολογίας; Το αντίθετο∙ ο Ιλιένκοφ πίστευε – όπως και ο Κ. Μαρξ – στον απελευθερωτικό ρόλο της τεχνολογίας, υπό την προϋπόθεση φυσικά ότι η χρήση της θα γίνεται προς όφελος του ανθρώπου (i.e. για τις ανάγκες, την πρόοδο, την ισόρροπη ανάπτυξη της ανθρωπότητας) και όχι για τη διαιώνιση και τελειοποίηση των εκμεταλλευτικών μηχανισμών της κοινωνίας. Αυτή τη θεμελιώδη διάκριση αδυνατούσαν (ή δεν ήθελαν) να κατανοήσουν οι επικριτές του.
Το τελευταίο αυτό βιβλίο του Ιλιένκοφ στα ελληνικά είναι σημαντικό γιατί δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να μάθει περισσότερα για το έργο του και να εντρυφήσει πιο συγκεκριμένα στη σκέψη ενός πραγματικά σημαντικού φιλοσόφου του 20ού αιώνα.
Πληροφορίες: Έβαλντ Β. Ιλιένκοφ, Το Μαύρο Κουτί της νοημοσύνης, επιλογή-μετάφραση: Θεμιστοκλής Καζαντζίδης, εκδόσεις ΕΝΤΟΣ (2025), 196σελ.


Αφήστε μια απάντηση